साहित्यकार जक मखु, साहित्य साधक हे खः महाकवि सिद्धिदास महाजु

साहित्यकार जक मखु, साहित्य साधक हे खः महाकवि सिद्धिदास महाजु

   ने. स. ११३५ कौलागा तृतीया          विनय राजोपाध्याय

वय्कःया भाषानुरागया ज्वः हे मदु । गुलिं गुलिं ला वय्कःया मांभाय्प्रतिया मतिना खनाः अजू हे चाल । अझ भाषाप्रतिया मतिना जक नं छु धाये, व ला तपस्या हे खः । गथे थः आराध्ययात लय्तायेकेत मनूत पित्याः, प्याःचाः छुं धाइमखु, अथे हे यानादिल वय्कलं नं थःगु मांभाय्या सेवाय् । खः, धात्थें हे वय्कःया लगन, वय्कःया भाषानुराग, वय्कःया तपस्याया ज्व हे मदु, कबि सिद्धिदास महाजु ।
वय्कःया जन्म लक्ष्मीनारायण अमात्यया व मय्जु हर्षलक्ष्मीया कोखं नेपाल सम्बत ९८७ सालया ञलागा द्वितिया आइतवाः कुन्हु अथे धैगु बिक्रम सम्बत १९२४ साल आश्विन १ गते येँया केलत्वालय् जूगु खः । वय्कःया कुलछेँ ला ख्वपया सुकुलध्वाखाय् खः । वय्कःया बाज्या रामनारायण अमात्य ख्वपं येँया केलत्वालय् च्वंझाःगु खः ।
वय्कः न्यादँ दुबलय् अबु लक्ष्मीनारायणजुं छेँय् हे शिक्षाया नमोबागि याकादिल । आखःग्वः म्हसीवं चाणक्य निति अले दुइ एकां, सवाई, पौने, डेढा आदि ल्याः नं स्यनेकने याकेगु ज्या जुल । लिपा छेँय् हे वयाः ल्याः स्यनीम्ह गुरु छम्ह नं तयाबिल । तर वय्कःया गुरु निला स्वला जक स्यनेधुंकाः मन्त खनी । अले किजा श्री कृष्णदास नापं पण्डित लक्ष्मीदास ‘बफले’या छेँय् आखः ब्वं वनेगु यानादिल । अन वय्कलं भास्वति अले वय्कःया किजां अमरकोश ब्वनेगु यानादिल । छुं दिं लिपा पं. लक्ष्मीनाथया किजा पं रेवती रमणयाके ज्योतिषया सफू मुहुर्त चिन्तामणि ब्वनादिल ।
लिपा वय्कःया अबुजुं थापाथलिइ नगदि तहबिलय् जागीरय् तयाबिल । ज्योतिष शास्त्रया थाकू थाकूगु ल्याःचाः याना च्वनादीम्ह वय्कलं अड्डाखानाया साधारण ल्याःचाः अःपुक हे सयेकाः यानादिल । बि.सं. १९४० सालपाखे वय्कः अबु व थः जहानपिं नापं जगन्नाथ काशी झायादिल । अन सुखसागर, ज्योतिष सार व भाषा टिका दुगु हितोपदेश छगू नं न्यानादिल । अनं कलकत्ताय् झाल । अन २१न्हु तक्क च्वनाः सफू दयेकीगु थासय् वनाः बुक बाइन्डिङ नं सयेकाः झाल । नेपाः लिथ्यँसेंलि थापाथलिइ हे ४तका तलबय् जागीर नयादिल । तर १९४२ सालय् तत्कालीन प्राइम मिनिष्टर रणोद्दिप सिंहया हत्यालिपा बीर शम्सेर प्राइम मिनिष्टर जुसेंलि थापाथलिया फुक्कं बागीत जङ्गबहादुरया काय्पिं हर्षजङ्ग, वीरजङ्ग नापनापं सिद्धिदासजुयात लजगाः बियाच्वंम्ह समर बहादुर कप्तानयात नं पितछ्वत । गुकिं यानाः वय्कःया जागीर मन्त ।
श्रृजनाया खँ ल्हायेबलय् वय्कःया जनबहाःया कापः पसल्या पासा छम्ह दु, मोतिलाल । निम्हेस्या सल्हां प्रेम सागर धैगु हिन्दि भाय्या सफूया अनुवाद यायेगु यानादिल । भाषा मोतिलालं अले दोहा चौपाइ सिद्धिदासजुं दयेकादिल । बि. सं. १९४८ सालय् वय्कःपिं निम्हं छगू ज्यां बिरगंज झाल । मोतिलाल उखे हे थात सा सिद्धिदास जक लिहांझाल । उकिं वय्कः याकःचां हे व प्रेम सागर सफूया अनुवादया ज्या क्वचायेका दिल ।
लजगाःया झ्वलय् वय्कःया अबुजुं वय्कःयात बाणिज्ये बिद्यते लक्ष्मी धइगु कापः पसलय् तयादिल । उगु बखतय् बीर समशेर महाराजं नेवाः कापः थायेगु ज्यायात हःपाः बी कथं थम्हं हे थाना कापःया लं फिनाजुइगु यात । उकिं यानाः प्रजापिनि दथुइ नं थाना वसः फिइगु चलन अप्वल । बजारय् कापः थायेत काया माग अप्वल । माल धाय्वं सयावइ सियावइ धयाथें वय्कलं थःगु हे कल्पनां कपाय् फ्यनेगु मेशिन तक्कं दयेकादिल । उगु मेशिन दयेकेत वय्कः यक्व हे थासय् जुइमाल । सिँया ज्या, धलोतया ज्या, नँया ज्या आदि आदि ज्याया नितिं उखेंथुखें जुजुं वय्कलं का फ्यनेग मेसिन दयेकाः तुं त्वःतादिल । थ्व वय्कःया स्वअध्ययनया नमुना खः । न्हियान्हिथं कापः पसलय् च्वनेमाःगु अले भचा लिलातकि सफू स्वयेगु । उकिं व कलया ज्याय् उलि स्वयेलाःगु मखु । अथेजूबलय् कल दयेकेत खर्च जू कथं लवः पिहांमवल । आर्थिक अवस्था बांलाकेत वय्कः ब्यापारया नितिं कलकत्ता झायाः मालताल हयेगु यानादिल । उखे कलकत्ता च्वँतल्ले नं सफू स्वैपिं पासा दयेकेगु, लाइब्ररी वनाः सफू ब्वनेगु, सफू पसःत चाःहिलाः सफू अले पत्रपत्रिकात आदि न्यायेगु ज्यायात त्वःफिका मदी । बिक्रम सम्बत् १९६३ सालय् कलकत्तां लिहां झाःबलय् वय्कःयात औलो ल्वचं कसेंलि कलकत्ता झायेगु त्वःफित । भचा जिया वसेंलि न्हिं छपु निपु यानाः निति या दोहा दयेकाः च्वयेगु यानादिल ।
वय्कःया कविता रचनाय् गुकथं च्वसा न्ह्यात धइगु खँ नं तसकं हे रोचक जू । छक्वः वय्कलं छगू म्हगस खंकादिल । वय्कः पसलय् च्वनाच्वंगु इलय् प्यम्ह गुजिलं फिनातःपिं साधुत वल । छम्ह खिं थानाच्वंम्ह, छम्ह तिंछु थानाच्वंम्ह, छम्ह म्ये हालाच्वंम्ह अले छम्ह प्याखं हुलाच्वंम्ह । वय्कःया झसंग न्ह्यलं चाल । अले उघ्रिमय् हे व म्ये ल्ह्ययादिल । म्येया धुवा ‘बनिया कन्हैया मोरे नन्दलाल…।’ अनंनिसें वय्कःया ल्हाः कविता रचनाय् नं न्ह्यज्यात । हानं स्वर्गीय भानुभक्तया रामायण खँसेंलि वय्कलं नं सिद्धिरामायण च्वयेगु ज्या न्ह्याकादिल । बि.सं. १९६३÷६४पाखे रामायणया बालकाण्ड छगू सिधःबलय् मेमेगु सफू च्वयेगु ज्या न्ह्याकादिल । बहनी छेँय् रामायण च्वयेगु व पसलय् गाहाःत पियाच्वनेबलय् मेमेगु सफूत च्वयेगु यानादिल ।
वय्कःया मां, वय्कः व वय्कःया किजा श्री कृष्णदास निम्ह दय्वं न्हापा हे मदुगु, चमां नं वय्कःया किजा गौरीदास व केँहे लीलावति (बेतिलानी) निम्ह दय्वं मन्त । वयां लिपा वय्कःया अबुजुं श्रीमति बेलकुमारीनापं ब्याहा यानादिल । वय्कःपाखें धर्मदास, लक्ष्मीदास, रामपन्ना व माणिक प्यम्ह काय्पिं दत । अले अबुजुं श्री लक्ष्मी नारायण नं १९६८ सालय् स्वर्गीय जुयादिल । अले छेँया दक्वं भार वय्कःया हे ब्वहलय् लाःवल । वय्कलं न्ह्याक्व कुतः यानां ज्या याःसां तबि छेँयात सुचारु रुपं न्ह्याका तयेमफुत । ‘व हचि, थ्व हचि व माल थ्व माल’या गाः वय्कलं ल्हायेमफुत । न्हिंन्हिं न्हून्हूगु मगाःमचालं वय्कःयात हायेका च्वनीगु ।
वय्कः ७६ निसें ८० सालपाखे बीरगंज व बेतियाय् नं च्वनादीगु खनेदु । अब्ले बीरगंजय् च्वनादीबलय् बेतिया झाया ‘सकता मां’ धाःगु सफू अले सज्जन हृदयाभरण नं ७७ सालय् बेतियाय् हे छापे याका हयादिल । हानं वार्णिक छन्दया शुकरम्भा सम्वाद सफू नं बीरगंज च्वंबलय् हे ७८ सालपाखे च्वयादीगु खः । उगु हे बखतय् असं दुछेँननिया श्री सिद्धिरत्न बीरगंज झाःबलय् वय्कःया अनेक कवितात न्यानाः छगू निगू योग्य प्रशंशाया नापं ‘सर्ववन्धु’ सफूयात धकाः न्यातका दां नं बियादिल खनी ।
बीरगंजं लिथ्यँसेंलि वय्कःया आर्थिक अवस्था झन हे स्यन । चमां व किजानाप ब्यागलं च्वनेमाल । बि.सं. १९८३ सालपाखे वय्कलं कमलाक्षिया वैद्य श्री भुधरानन्दया वासः पसलय् ज्या यानादिल । अन नं वय्कःया गरिबि वय्कःया च्वसा ज्वलनं क्यं, बात्वाःचा जक दुगु सिसाकलम अले काचाकुचु भ्वं । अन वैच्वंपिन्त वय्कलं नेपाल भाषां कबितात न्यंका नं च्वनादी । वय्कः गरीब अवस्थाय् नं अखण्ड मातृभाषानुराग उगु बखतय् दरवार स्कुलय् आखः ब्वनाः अन लिक्क टिफिन नंवैपिं बिद्यार्थीपिन्सं स्यू । उकि मध्ये ठाकुरलाल मानन्धर, पूर्ण बहादुर मानव व कवि सिद्धिचरणजुपिं नं खः । वय्कःया थ्व अद्भूत लगन खनाः आकर्षित जुयाः स्वम्हेस्यां वय्कःपाखें कविता च्वयेगु स्यना कयाः वार्णिक छन्दय् च्वये सयेका नं दिल ।
थ्व हे गरीव अवस्थाय् ६२दँ दुबलय् वय्कः भति भति म्ह मफुत । लिपा छेँया अशान्तगु लकस खनाः वाक्क चायाः थः केहेँ लीलावतिया थाय् प्यन्हु न्यान्हु च्वने धकाः झाल । तहकेहेँया माया हे मखा, दाजुया दुःख स्वयाः थःगु छेँय् न्यनाः अन हे तयेगु ब्यवस्था यानाबिल । तर अन नं तःन्हु च्वने मलाय्वं वय्कःया उसाँय् झन स्यनाः दने हे मफुत । अले वय्कःया इच्छा कथं पशुपति यंकल । अन यंकाः न्हय्न्हु जक दुबलय् १९८६ साल मार्ग १४ गते शुक्रबार ने.सं. १०५० कछलागा १३ कुन्हु थ्व अविवेकि जगतयात त्वःताः वय्कः सदांया नितिं बिदा जुयादिल । धन्य वय्कः ! धन्य वय्कःया मातृभाषा प्रेम ! उलिमछि सफू च्वया थके फुगु । धन्य वय्कःया सहनशिलता, गृहस्थ जीवनया कु सह याये फुगु ।

Views: 11

Comments