सवा लख छ्वालिप्वाः च्याका बुंगद्यःयात लँ स्वः वनी

सवा लख छ्वालिप्वाः च्याका बुंगद्यःयात लँ स्वः वनी

   ने. स. ११३७          श्रीकृष्ण महर्जन

स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्गु जीवन्त नापं अमूर्त संस्कृति अले दक्ले ताः हाकःगु् जात्रा कथं नालातःगु बुंगद्यःया रथ जात्रा खः । थीथी समुदायपाखें थीथी नामं पूजा आजा याना वयाच्वंम्ह बुंगद्यः खः । नेवाःतय्सं बुंगद्यः नापनापं लोकनाथ नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । अथे हे बौद्धमार्गीतय्सं लोकेश्वर, अवलोकितेश्वर, पद्मपाणी, धया वयाच्वंगु दु । उगु हे कथं हिन्दू धर्मालम्वीतय्सं रातो मच्छिन्द्र नाथ धायेगु याना वयाच्वंगु दु । शैवतय्सं (नाथ सम्प्रदाय) मच्छिन्द्रनाथ् धायेगु याना वयाच्वंगु दु । उगु हे कथं वैष्णवी सम्प्रदायपाखें विरन्चीनारायण द्यः नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । बुंगद्यःयात सहकालया द्यः, बर्षाया द्यः नापं अन्नया द्यः नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । थीथी धर्मालम्वी व सम्प्रदायपाखें थःथःगु कथं बुंगद्यःयात ब्याख्या याना वयाच्वंगु दु अले सकलसिनं थःपिनिगु द्यः कथं नाला वयाच्वंगु दु ।

अथे थीथी समुदायपाखें थःथःगु कथं हना वयाच्वंगु दुसां नेवाःतय्सं विशेष महत्व बिया वयाच्वंगु खने दु । स्वनिगःया आदिवासी नेवाःतय्गु मंकाः द्यः कथं नालातःगुदु बुंगद्यःयात । बुंगद्यःया जात्रा धइगु यलया नेवाःत नाप जक मखु स्वनिगःया फुक्क धाइथें नेवाःत नाप स्वापू दयाच्वंगु दु । अन्नया द्यः कथं नालातःम्ह बुंगद्यःया जात्रा क्वचाये धुंकाः बुंगया नेवाःतय्गु थःगु हे कथंया संस्कृति दु । बुंगद्यःया रथ जात्रा धइगु द“य् दसं यलय् जुइगु खःसा झिंनिद“य् छकः धाःसा बुंगंनिसें यलय् तक रथ जात्रा याना हयेमाःगु चलन दु । सामान्यतया बुंगद्यःया रथ जात्राया झ्वलय् दक्ले लिपांगु दिं धइगु यलया ज्याउला ख्यालय् भोटो क्यनीगु अर्थात प्वाकलं क्यनीगु जात्रा खः । अथे भोटो क्यनेगु ज्या क्वचायेवं जात्रा क्वचाइ धकाः मनूतय्सं थुइका वयाच्वंगु खः ।

बास्तवय् भोटो क्यनेगु ज्या क्वचायेवं बुंगद्यःया रथ जात्रा ला क्वचाइ तर द्यःखःजात्रा धाःसा तसकं ताःहाकः यायेमाःगु चलन दु । व नं भोटो क्यनीगु जात्राया हे दिनय् बहनी खः । यलया ज्याउला ख्यालंनिसें बुंगय् तक द्यःखः क्वबिया जात्रा याना यंकीगु खः । उगु इलय् बुंगलय् च्वंपिन्सं सवा लाख छ्वाली च्याका लँस्वःवनेमाःगु चलन दु ।

द्यःखः जात्रा गुगु कथं जुइ ?

बुंगद्यःया रथ जात्रा क्वचाःगु हे दिनय् ज्याउला ख्यलंनिसें बुंगद्यःयात खतय् तया जात्रा याना यंकेमाःगु चलन दु । अथे जात्रा याना यंकीगु इलय् च्याम्ह पाञ्जुपिन्सं बाहेक मेपिन्सं द्यःखः कुबिइ मजिउ । उगु इलय् मेमेपिन्सं द्यःखः कुबिया यंकीपिन्त थिइ तकं मजिउ धाइ । जात्रा ज्याउला ख्यलं यलया भणिमण्ल, नखुपात,यम्पाद्यः लगा, नखु, भैसिपाटी, ख्वकना वनेगु दुपाः, छ्वासिपोट, ताफल, ग्वान्न, ईखा जुया बुंगःया देगलय् यंकेमाःगु चलन दु ।

द्यःखः जात्राया इलय् छु छु याइ ?

अथे बुंगद्यःया द्यःखः क्वबिया वनेगु ज्या च्याम्ह पान्जुपिन्सं याइगु खः । द्यःखः जात्रा याना यंकीगु इलय् दक्ले न्ह्यःने गुरुजुया पल्टन च्वनीसा अनं लिउने ग्वाःपाःलाः अर्थात पाःलाः गुरुजुं ज्वाला न्ह्याय्कं क्यना, बज्र ज्वना गं थाना वनेगु याइ । अनं ल्यूने जक द्यःखः दइगु खः । बुंगद्यःया मूर्ति दुगु उगु खः कुबिया यंकेगु झ्वलय् जवं खवं निम्ह यलया तःबहाःया गुथियापिन्सं च्वाम्वलं गायेका वनी । अले मेपिं निम्ह पान्जुपिन्सं धाःसा द्यःखःया जवं खवं च्वंगु गं थाथां वनीगु खः ।

द्यःखः गन गन दिकी ?

बहनी जुइगु उगु कथंया द्यःखः जात्राया झ्वलय् निश्चित थासय् जक द्यःखः दिकेमाःगु चलन दु । ज्याउलाख्यलं कुबिया यंकूगु उगु द्यःखः यलया भणिमण्डलय् छकः दिकेमाःगु चलन दु । अनं लिपा छसिं कथं नेखु, भैसिपाटी, छ्वासिपोट, चांफल, बुंगया ग्व्ँँन्नय् व ईखाय् दिके माःगु चलन दु । मेमेगु थासय् दिके मजिउ धाइ ।

बुंगःया पाञ्जुपिं

बुंगद्यःया पाञ्जुपिं धायेबलय् मूल रुपं पुजारीत खः । थुपिं फुक्कं हे बुंगयापिं हे खः । पाञ्जुपिं मध्ये नं शाक्य अर्थात बरे थरयापिं नीप्यम्ह अले बज्राचार्य अर्थात गुरुजुपिं न्हय्म्ह दइ । पाञ्जुपिं मुक्कं याना स्वीछम्ह दइगु खःसा बुंगद्यः नापं याना स्वीनिम्ह दइगु खः । थुपिं स्वीनिम्ह पाञ्जुपिं मध्ये शाक्यत बुंगद्यःयाथाय् जक जुइसा गुरुजुपिं धाःसा अनया भैलःद्यःयाथाय् पूजा यायेत नापं पचिंगाः अर्थात जगिशालय् पूजा यायेत खः । पचिंगाः धइगु बुंगय् च्वंगु बुंगद्यः दुगु लागाय् दु । बुंगद्यःया देगः दुगु लागायात स्थानीयभासं देउलय् धाइ । बुंगद्यःया देगः न्ह्यःने च्वंगु गाः हे पचिंगाः खः । उगु पतिंगालय् ३३ कोटी द्यः दु धकाः धाइ । सुं नं मनुखं बुंगद्यः व अनया भैलः द्यः अर्थात भैरवयात पूजा यायेगु ज्या जुल धाःसा बुंगय् च्वंम्ह व हे बुंगद्यः नाप स्वापू दुपिं पाञ्जुपिन्सं हे पूजा यायेमाःगु चलन दु । बुंगद्यः स्वीनिता नाप तसकं स्वानाच्वंगु दु । स्वीनिकु हाकःगु बुंगद्यःया रथ खः ।

छ्वालिप्वाः च्याका लँ स्वः वनीगु

बुंगद्यःया रथ जात्रा ज्याउला ख्यलय् क्वचाये धुंकाः खतय् तया कुबिया बुंगद्यःयात जात्रा याना यंकेगु झ्वलय् नेखु लागाय्तक वया बुंगया नेवाःतय्सं लँ स्वःवयेगु याइ । बुंगया छेँखाप्वाः पतिकं मनूत छ्वालि प्वाः च्याकाः अथे लँ स्वः वइगु खः । सकलसिनं छ्वालिप्वाः च्याका वइगुयात छ्वालिप्वाः च्याका लँ स्वःवनेगु धाइ । उगु इलय् सलंसःम्ह मनूत वया अथे लँ स्वः वइगु खः । छ्वालिप्वाः ता ई तक च्याकेमाःगु जुया न्हाय्पं कथि दुने तया ताः हाकः जुइगु छ्वालिप्वाः दयेका च्याका वइगु खः । अले गुलिं गुलिसिनं छ्वलिप्वाः कलि कलि हे नं ज्वना वइ । छ्वालिप्वाः त्याका वनीगुयात सवा लाख छ्वालिप्वाः च्याकेगु धाइ । लँ धुच्छिं हे छ्वालिप्वाः च्याका द्यःखः कुबिया यंकूपिन्त छगू कथं बुंगया स्थानीयवासीतय्सं लसकुस याना यंकीगु खः । बहनी जूगुलिं लँ क्यना यंकेगु कथं अथे चलन यानातःगु खः ।

उगु इलय् बुंगया नेवाःत जक मखु थौंकन्हय् ख्वनाया नेवाःत नं यक्व हे छ्वालिप्वाः च्याका वयेगु यानाहःगु दु । सलंसःम्ह मनूतय्सं अथे छ्वालिप्वाः च्याका बुंगद्यःया जात्रायात बुंगय् यंकीगु इलय् लँय् लँय् नं उगु हे कथं छ्वालिप्वाः च्याकाच्वंपिं दइ । अझ बुंगय् ला त्वाः त्वालय् हे च्याका च्वंगु दइ । छगू कथं अजूचाइपुगु दृष्य अबले खनी ।

न्हापा न्हापा जूसा बुंगया लिक्क च्वंगु छ्वासिपोटय् तक वया जक छ्वालिप्वाः च्याकाः लँ स्वःवइगु चलन दुगु खः । उकिं आः तक नं बुंगःद्यःयात लसकुस याना काःवइगु इलय् व हे छ्वासिपोटय् तक जक बुंगया सांस्कृतिक बाजं ज्वना लँ स्वःवयेगु यानाच्वंगु दु । बुंगया धिमे, धाः, काहां, नाय्खिं नापं मेमेगु बाजं तकं थाना लँ स्वः वयेगु याना वयाच्वंगु दु । आः धाःसा नेखुइ तक हे वनेगु यानाहःगु दु । थनि झिंन्यादँ न्ह्यः तक छ्वासिपोटय् तक जक वना लँ स्वःवनीगु खः । लिपांगु इलय् वया भैसीपाटीया नेवाः मखुपिन्सं तकं थःपिनिगु लागाय् थ्यंकाः छ्वालिप्वाः च्याका बुंगद्यःयात लसकुस यायेगु यानाहःगु दु ।

भौ ब्वःबिइगु चलन

अथे छ्वालिप्वाः च्याका बुंगद्यःया जात्रायात यंकीगु झ्वलय् छ्वालिप्वाः च्याकाः वःपिन्सं भौ ब्वःबिया यंकीगु चलन दु । बुंगद्यवं न्ह्यलापिनिगु चिप नया वल धकाः अथे बुंगद्यःयात हे ब्वः बिया यंकेगु चलन धइगु भौ ब्वःबिइगु चलन खः धाइपिं नं मदुगु मखु । बास्तवय् भौ ब्वःबिइगु इलय् न्हापा न्हापा जूसा छ्वालिप्वाः च्याकाः कयो भौ धाइगु खः । अले गुलि गुलिसिनं छ्वालिप्वाः च्याका कयो भू नं धाइगु खः । आः वया उकिया अपभ्रष जुया छ्वालिप्वाः च्याका पये भौ धकाः तकं हालाःवनेगु यानाच्वंगु दु । वास्तवय् अथे भौ ब्व बिया वनीगु चलन धइगु वा वयेमा धइगु अर्थय् खः धकाः पाञ्जु कपिल गुर्जु धयादीगु दु ।

मेमेथाय् च्वंपिं मूस्याः च्याका वनीगु

बुंगयापिन्सं अथे छ्वालिप्वाः च्याका लँ स्वः वइगु खःसा अर्थात लँ क्यं वइगु खःसा मेमेगु थासय् च्वंपिन्सं धाःसा मूस्याः च्याका बुंगद्यःया द्यःखः ल्यूल्यू वनेगु चलन दु । विशेष याना यल, थिमि नापं ख्वपयापिं दर्जनौं दर्जन मनूतय्सं मूस्याः च्याका वनीगु खः । अले गुलिं गुलिसिनं धाःसा धुं धुपाय् तकं च्याका वनेगु यानाच्वंगु दु । छ्वालिप्वाः च्याकूपिं न्ह्यःने न्ह्यःने जुइसा मूस्याः च्याका वंपिं ल्यूने ल्यूने जुइ ।

बुंगद्यःयात बुंगय् दुकाइगु

बुंगद्यःया देगः दुगु लागा देउलय् नं दक्षिणपाखे ध्वाखा दु । थौंकन्हय् उगु ध्वाखा मदये धुंकल । अय्नं स्थानीय मनूतय्सं धाःसा ध्वाखा हे धायेगु याना वयाच्वंगु दु । उगु लागायात स्थानीय मनूतय्सं ईखाय् धायेगु याना वयाच्वंगु दु । जब बुंगद्यःया द्यःखः ईखाय् थ्यनी अबले थकालिम्ह पाञ्जुया जहान आर्थात थःपानेजु नकिं नं लसकुस याना दुकायेमाःगु चलन दु । जवं खवं त्वाःदेवा च्यकाः, सुकुन्दा च्यकाः दुकायेमाःगु चलन दु । अबले न्हूम्ह भम्चा दुकाये थें याना ईका पःकां पूजा याना बुंगद्यःयात विधिपूर्वक दुकाइगु खः । बुंगद्यःयात मा ताचां तकं साला देउलय् यंकेमाःगु चलन दु । उकियात बुंगद्यःयात लसकुस यायेगु धाइ ।

कीगः तनेगु

बुंगद्यःयात देगय् स्थापना याये धुंकाः थःपान्जुया नकिं नापं पान्जुपिन्सं कीगः तनेमाःगु चलन दु । जाकीं बुंगद्यःयात पूजा याइगु यात हे कीगः तनेगु धया वयाच्वंगु दु । थुगु ज्याय् थकालि पान्जुया नकिं व पान्जुपिं बाहेक मेमेपिं सहभागी जुइमखु ।

प्यन्हु बिचाः वनीगु

बुंगद्यःया भोटो जात्रा क्वचाःगु अर्थात बुंगद्यःयात बुंगय् यंकूगु प्यन्हु दुखुन्हु प्यन्हु बिचाः वनीगु चलन दु । विशेष याना यल, येँ, ख्वप नापं थीथी गामय् च्वंपिं मनूत प्यन्हु बिचाः वनेगु धकाः बुंगय् वनीगु खः । अबले सांस्कृतिक बाजं नापं थाना वनेगु यानाच्वंगु दु । अथे प्यन्हु बिचाः वइगु इलय् यलया काय्गः ननिया मनूत वया अन होम यायेगु नापं पूजा यायेगु तकं याइ । उखुन्हु यलया तःबहाः गुथि अर्थात यलया बुंगद्यःया देगः दुगु लागाया गुथियारतय्सं नं विशेष कथंया पूजा याः वयेमाःगु चलन दु । अले भैलः द्यः अर्थात भैरवयाथाय् जीव बलि तकं बिइमाःगु चलन दु । अथे प्यन्हु बिचाः वइगु दिनय् बुंगद्यःयात कुबिया हःपिं पाञ्जुपिन्सं भैलः द्यःयाथाय् क्षमा पूजा यायेमाःगु चलन नं दु । अथे क्षमा पूजा याये धुंकाः इमि भ्वय् नयेमाःगु चलन दु ।

थुगु कथं बुंगद्यःया रथ जात्रा जुइ धुंकाः द्यःखः जात्रायाना बुंगय् तक यंकीगु थःगु हे कथंया चलन दु । छ्वालिप्वाः च्याकाः छगू कथं बुंगद्यःयात व बुंगद्यःयात कुबिया वइपिं मनूतय्त लँ क्यनेगु ज्या बुंगय् च्वंपिन्सं आः तक नं यानाच्वंगु दु । अजू चाइपुगु कथंया जात्रा व संस्कृति हना वयाच्वंगु थुगु चलन धइगु थःगु हे पहःया चलन खः । विशेष याना बुंगया नेवाःत नाप स्वानाच्वंगु थुगु संस्कृति नं अमूर्त नापं जीवीत संस्कृति खः । उकिं बुंगद्यःया जात्राया थ्व छगू नं महत्वपूर्णगु पक्ष खःसा थज्वःगु संस्कृतियात कया नं अध्ययण अनुसन्धन यायेमाःगु थौंया आवश्कता खः धाःसां छुं पाइमखु ।

Views: 2